چالش / مسئله

در شرایط جنگی و بحران، تداوم ارائه خدمات سلامت، صیانت از نیروی انسانی، آمادگی بیمارستان‌ها برای افزایش بار مراجعه، حفظ آرامش بیماران و مردم، استمرار زنجیره تأمین اقلام حیاتی و حفظ انسجام سازمانی با تهدیدهای همزمان مواجه می‌شود. تجربه دانشگاه علوم پزشکی لرستان بر این مسئله متمرکز بود که حتی در صورت آسیب یا از دسترس خارج شدن بخشی از ظرفیت‌های درمانی، ارائه خدمات حیاتی متوقف نشود و استان بتواند علاوه بر پاسخگویی به جمعیت تحت پوشش، در مقاطعی ظرفیت پشتیبان منطقه‌ای نیز ایجاد کند.

۳. اقدام انجام‌شده؛ چه کردیم؟

• فعال‌سازی فرماندهی و مدیریت بحران: اجرای دستورالعمل کد ۵۰۰ و برنامه پاسخ نظام سلامت؛ تشکیل ستاد بحران و فعال‌سازی شبانه‌روزی مرکز عملیات اضطراری دانشگاه و هماهنگی مستمر با مرکز عملیات اضطراری وزارت بهداشت.
• یکپارچه‌سازی اطلاع‌رسانی: تعیین سخنگوی دانشگاه و تمرکز ارائه آمار و اطلاعات از یک مسیر مشخص.
• حفظ آرامش و ظرفیت مراکز درمانی: جلوگیری از حضور نیروهای انتظامی و نظامی در بیمارستان‌ها و حفظ امکانات لجستیکی و پشتیبانی بیمارستان‌ها برای خدمت‌رسانی درمانی.
• افزایش ظرفیت برای مصدومان انبوه: آماده‌سازی تخت‌ها و فضاهای اضافی مراقبت ویژه، ارتقای تجهیزات و اولویت‌بندی بیمارستان‌ها برای پذیرش بیماران ترومایی.
• سطح‌بندی شبکه درمان: تعیین بیمارستان خط اول، بیمارستان پشتیبان و خط دوم و استفاده از ظرفیت بیمارستان‌های تأمین اجتماعی و خصوصی.
• ایجاد ظرفیت جایگزین: آماده‌باش برای برپایی بیمارستان صحرایی و ایجاد و تجهیز سنگر درمانی در بیمارستان شهدای عشایر خرم‌آباد.
• تشکیل تیم‌های واکنش سریع تخصصی: سازماندهی تیم‌های تخصصی بیهوشی، جراحی، ارتوپدی و جراحی مغز و اعصاب و پیش‌بینی تیم در شهرستان‌ها و خرم‌آباد.
• مدیریت تخصصی اعزام: آماده‌سازی مرکز مدیریت و هماهنگی اعزام بیماران و مجروحین و هدایت مصدومان بر اساس نیاز تخصصی.
• حفظ تداوم خدمات: محدود یا لغو کردن اعمال الکتیو در صورت نیاز برای آزاد نگه‌داشتن ظرفیت درمانی اورژانسی و ایجاد فضاهای جایگزین در مراکز آسیب‌دیده.
• حفظ زنجیره تأمین: آماده‌باش داروخانه‌ها و شرکت‌های پخش دارو و تجهیزات، برآورد و دپوی اقلام حیاتی و ایجاد خط ویژه برای فرآورده‌های خونی.
• استمرار خدمات بهداشتی: فعال نگه‌داشتن مراکز شبانه‌روزی و بیتوته، استمرار واکسیناسیون و خدمات مرتبط.
• تقویت تعلق سازمانی: پیگیری پرداخت کارانه و تعرفه کارکنان و کاهش مدت معوقات از حدود ۱۳ ماه به حدود ۶ تا ۷ ماه.
• اجرای اقدامات پدافند غیرعامل و آمادگی تخصصی: تقویت آمادگی مراکز، فضاهای جایگزین، افزایش ظرفیت تخت، آمادگی بیمارستان صحرایی، ذخایر دارویی و زیستی، آمادگی فناوری اطلاعات و هماهنگی بین‌بخشی.

۴. دستاوردها و نتایج مستند

• حفظ پایداری نیروی انسانی و وجود ظرفیت داوطلب برای تقویت شیفت‌ها و پاسخ به افزایش احتمالی بار مراجعه.
• حفظ تداوم ارائه خدمات درمانی و بهداشتی، حتی با وجود آسیب یا شرایط اضطراری در برخی مراکز.
• کاهش اعزام بیماران استان به سایر استان‌ها به دلیل ناتوانی در ارائه خدمت و پذیرش بیماران ارجاعی از مناطق دیگر کشور؛ از جمله قم، اراک و دزفول.
• ایجاد شبکه چندلایه درمانی با ظرفیت‌های دولتی، تأمین اجتماعی و خصوصی.
• انجام ۶۶۳۵ مورد عمل جراحی بستری، ۸۷۷۱ مورد عمل جراحی سرپایی، ۳۴۹ مورد عمل جراحی مصدومین بستری و ۱۴۳۳ مورد عمل جراحی مصدومین سرپایی.
• فعال نگه‌داشتن ۲ مرکز شبانه‌روزی روستایی، ۱۸ مرکز شبانه‌روزی شهری ـ روستایی و ۲۰ مرکز بیتوته.
• کاهش مدت معوقات پرداختی کارکنان از حدود ۱۳ ماه به حدود ۶ تا ۷ ماه.
• حفظ آمادگی زنجیره تأمین دارو، تجهیزات پزشکی، واکسن، سرم، مواد بیولوژیک و فرآورده‌های خونی.
• تبدیل پدافند غیرعامل از یک رویکرد صرفاً برنامه‌ای به ساختاری عملیاتی و چندلایه برای استمرار خدمات.

۵. درس‌آموخته‌ها و قابلیت تکرارپذیری

• تاب‌آوری مؤثر باید پیش از وقوع بحران ساخته شود و صرفاً به واکنش هنگام حادثه محدود نباشد.
• جانشین‌پروری و سازماندهی منابع انسانی، استمرار فرماندهی را در صورت عدم دسترسی به افراد اصلی تضمین می‌کند.
• سطح‌بندی قبلی بیمارستان‌ها و تعیین مسیر پذیرش، تریاژ، درمان و اعزام، تصمیم‌گیری‌های حیاتی را از لحظه بحران به مرحله آمادگی منتقل می‌کند.
• ظرفیت‌های دولتی، تأمین اجتماعی و خصوصی باید در قالب یک شبکه هماهنگ دیده شوند.
• تیم‌های واکنش سریع و مدیریت تخصصی اعزام، پاسخ درمانی را هدفمند و مبتنی بر نیاز بیمار می‌کنند.
• زنجیره تأمین و ذخایر اقلام حیاتی باید همزمان با آمادگی درمانی مدیریت شود.
• حفظ آرامش روانی بیماران و جامعه و یکپارچگی اطلاع‌رسانی، بخشی از مدیریت بحران سلامت است.
• توجه به مسائل معیشتی و پرداخت مطالبات کارکنان می‌تواند در حفظ انگیزه، اعتماد و تعلق سازمانی نقش داشته باشد.
• ایجاد فضاهای جایگزین، سنگر درمانی و آمادگی بیمارستان صحرایی، وابستگی نظام سلامت به یک ظرفیت ثابت را کاهش می‌دهد.

۶. چشم‌انداز و برنامه‌های آینده

• تداوم و نهادینه‌سازی آمادگی سناریومحور در دانشگاه و مراکز تابعه.
• توسعه و به‌روزرسانی سطح‌بندی بیمارستان‌ها، ظرفیت‌های پشتیبان و مسیرهای ارجاع.
• تقویت ذخایر راهبردی دارو، تجهیزات، فرآورده‌های خونی و اقلام زیستی و استمرار آمادگی زنجیره سرد.
• تداوم آموزش و سازماندهی تیم‌های واکنش سریع و نیروهای داوطلب.
• توسعه فضاهای جایگزین و ظرفیت‌های پشتیبان برای استمرار خدمات در صورت آسیب مراکز اصلی.
• تقویت سامانه‌های رصد، اطلاع‌رسانی و هماهنگی بین‌بخشی در سطح دانشگاه و استان.
• تداوم برنامه‌های حمایت از کارکنان و کاهش معوقات با هدف تقویت سرمایه انسانی و تعلق سازمانی.

۷. پیام کلیدی تجربه

"تاب‌آوری نظام سلامت فقط آماده بودن بیمارستان‌ها نیست؛ آماده بودن انسان‌ها، ساختارها، تجهیزات، زنجیره تأمین و تصمیم‌ها پیش از وقوع بحران است"

۸. زنجیره موفقیت اقدام

حضور و همراهی کارکنان ← آمادگی داوطلبانه نیروها ← حفظ ظرفیت بیمارستانی ← اقدامات پدافند غیرعامل ← مدیریت منابع و کاهش معوقات ← افزایش تعلق سازمانی ← استمرار خدمت‌رسانی ← پذیرش بیماران ارجاعی از سایر مناطق